×
Ostatnia aktualizacja: 1 września 2025 o 13:51
Subit to materiał budowlany, który przez dziesięciolecia był powszechnie stosowany w Polsce, szczególnie w latach 60-90 XX wieku. Ten pozornie nieszkodliwy materiał może zawierać azbest – substancję o udowodnionych właściwościach rakotwórczych. Właściciele starszych nieruchomości muszą być świadomi potencjalnego zagrożenia i powinni podjąć odpowiednie kroki w celu identyfikacji oraz bezpiecznego usunięcia niebezpiecznych materiałów. Poznaj sposoby rozpoznawania subitu, procedury bezpiecznego usuwania oraz obowiązujące przepisy prawne.
W tym artykule dowiesz się:
Subit to nazwa handlowa płyt azbestowo-cementowych produkowanych w Polsce od lat 60. ubiegłego wieku. Materiał ten był niezwykle popularny ze względu na swoje właściwości: odporność na ogień, wilgoć, mróz oraz relatywnie niską cenę produkcji.
Masowa produkcja subitu rozpoczęła się w Polsce w latach 60. i trwała do końca lat 90. XX wieku. Materiał był używany głównie do pokryć dachowych, elewacji budynków gospodarczych, garaży oraz elementów wyposażenia wnętrz jak parapety czy płyty balkonowe.
Popularność materiału wynikała z jego praktycznych właściwości – był lekki, trwały, ognioodporny i tani w produkcji. Niestety, dopiero w latach 80. zaczęto w pełni rozumieć zagrożenia zdrowotne związane z azbestem.
Zaprzestanie produkcji nastąpiło oficjalnie w 1997 roku, gdy wprowadzono całkowity zakaz stosowania azbestu w budownictwie. Jednak materiały wyprodukowane wcześniej nadal znajdują się w wielu budynkach.
Azbest chrysotylowy stanowił główny składnik subitu – od 10 do 15% masy całkowitej płyty. Pozostałą część stanowił cement portlandzki, woda oraz dodatki modyfikujące właściwości mechaniczne.
Włókna azbestowe o średnicy mniejszej niż 3 mikrometry są najbardziej niebezpieczne dla zdrowia ludzkiego. Mogą one przez dziesięciolecia pozostawać w płucach, wywołując poważne choroby nowotworowe.
Struktura kompozytowa subitu sprawia, że w nienaruszonej płycie włókna azbestu są związane cementem i nie stanowią bezpośredniego zagrożenia. Problem pojawia się podczas uszkodzeń mechanicznych czy naturalnego starzenia się materiału.
Wdychanie włókien azbestowych jest główną drogą narażenia. Włókna dostają się do płuc wraz z powietrzem i ze względu na swoją trwałość biologiczną nie są wydalane przez organizm.
Okres latencji choroby wynosi zazwyczaj 20-40 lat od pierwszego narażenia. To oznacza, że skutki zdrowotne mogą pojawić się znacznie później niż moment kontaktu z azbestem.
Choroby azbestowozależne obejmują azbestowę (włóknienie płuc), międzybłoniak opłucnej i otrzewnej oraz nowotwory płuc, krtani i jajników. Wszystkie te schorzenia charakteryzują się wysoką śmiertelność.
Identyfikacja materiałów zawierających azbest wymaga znajomości charakterystycznych cech wizualnych oraz znajomości okresu budowy czy remontu budynku.
Wygląd zewnętrzny płyt subitowych to charakterystyczna szara barwa, falista lub płaska powierzchnia oraz widoczna struktura włóknista na przekrojach czy uszkodzeniach.
Wymiary standardowe płyt to najczęściej 120×86 cm lub 175×113 cm przy grubości 6-8 mm. Starsze płyty mogą mieć nieco inne wymiary ze względu na różne standardy produkcyjne.
Datowanie produkcji można czasem odczytać z oznakowania na spodniej stronie płyty. Wszystkie płyty wyprodukowane do 1997 roku mogą potencjalnie zawierać azbest.
Stan zachowania ma kluczowe znaczenie dla poziomu zagrożenia. Płyty w dobrym stanie, nienaruszone, stanowią mniejsze ryzyko niż uszkodzone czy pokruszone.
Pokrycia dachowe to najczęstsze miejsce stosowania subitu. Szczególnie narażone są budynki gospodarcze, garaże, wiaty oraz starsze domy jednorodzinne z lat 70-90.
Elewacje budynków przemysłowych i gospodarczych często wykonywano z płyt subitowych ze względu na ich odporność na warunki atmosferyczne.
Elementy wyposażenia wnętrz jak parapety, płyty balkonowe, elementy kominków czy obudowy instalacji także mogły być wykonane z materiałów azbestowych.
Izolacje termiczne starszych instalacji grzewczych, rur czy kotłowni często zawierały azbest w różnych postaciach – od mat przez sznury po tynki ogniotrwałe.
Badania laboratoryjne są jedyną pewną metodą potwierdzenia obecności azbestu w materiale. Pobór próbek musi być przeprowadzony zgodnie z obowiązującymi procedurami bezpieczeństwa.
Dokumentacja budynku może zawierać informacje o zastosowanych materiałach budowlanych, szczególnie w przypadku budynków przemysłowych czy użyteczności publicznej.
Konsultacje ze specjalistami doświadczeni inspektorzy potrafią na podstawie wyglądu i wieku budynku określić prawdopodobieństwo występowania azbestu.
Atlasy materiałów azbestowych zawierają zdjęcia i opisy charakterystycznych produktów, co może pomóc w wstępnej identyfikacji.
Azbest zaliczany jest do substancji rakotwórczych pierwszej kategorii przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem. Nie istnieje bezpieczny próg narażenia na włókna azbestowe.
Azbestoza to przewlekłe włóknienie płuc rozwijające się w wyniku długotrwałego narażenia na pył azbestowy. Choroba charakteryzuje się postępującą dusznością i zmniejszoną wydolnością oddechową.
Objawy azbestozy rozwijają się powoli – początkowo pojawiają się podczas wysiłku fizycznego, z czasem nasilają się i występują także w spoczynku. Kaszel może być suchy lub z odkrztuszaniem plwociny.
Diagnostyka opiera się na badaniach obrazowych płuc (RTG, tomografia komputerowa) oraz wywiadzie zawodowym potwierdzającym narażenie na azbest w przeszłości.
Leczenie jest jedynie objawowe – nie ma możliwości odwrócenia zmian włóknistych w płucach. Kluczowa jest prewencja poprzez unikanie dalszego narażenia.
Międzybłoniak opłucnej to rzadki, ale bardzo agresywny nowotwór bezpośrednio związany z narażeniem na azbest. Ponad 80% przypadków ma związek z kontaktem z włóknami azbestowymi.
Rak płuca u osób narażonych na azbest występuje znacznie częściej niż w populacji ogólnej. Ryzyko dodatkowo zwiększa się u palaczy tytoniu.
Inne nowotwory związane z azbestem to rak krtani, jajników oraz prawdopodobnie żołądka i jelita grubego. Badania epidemiologiczne wskazują na związek przyczynowy.
Okres utajenia nowotworów azbestowozależnych wynosi średnio 30-40 lat, ale może być krótszy przy intensywnym narażeniu lub dłuższy przy niewielkich dawkach.
Zanieczyszczenie odzieży włóknami azbestowymi może prowadzić do narażenia członków rodziny. Dokumentowane są przypadki międzybłoniaka u żon pracowników narażonych zawodowo.
Zanieczyszczenie środowiska wokół miejsca prac z azbestem może wpływać na sąsiadów. Szczególnie niebezpieczne jest nieprofesjonalne usuwanie pokryć azbestowo-cementowych.
Przenoszenie na obuwiu czy pojazdach może rozprzestrzeniać włókna azbestowe na znaczne odległości od miejsca pierwotnego narażenia.
Prawidłowe postępowanie z materiałami azbestowymi wymaga ścisłego przestrzegania procedur bezpieczeństwa oraz zatrudnienia wykwalifikowanych firm posiadających odpowiednie uprawnienia.
Przegląd stanu technicznego materiałów azbestowych powinien być przeprowadzany regularnie, najlepiej przez osoby przeszkolone w zakresie bezpiecznego postępowania z azbestem.
Klasyfikacja stanu dzieli materiały na: dobry stan (brak uszkodzeń), stan zadowalający (drobne uszkodzenia) oraz zły stan (znaczne uszkodzenia wymagające natychmiastowego działania).
Dokumentowanie stanu poprzez fotografię i opisy pisemne pozwala na monitorowanie zmian w czasie oraz planowanie działań naprawczych.
Pomiary stężenia włókien w powietrzu mogą być konieczne przy podejrzeniu uwolnienia się azbestu z uszkodzonych materiałów.
Ograniczenie dostępu do obszarów zawierających azbest jest podstawowym środkiem bezpieczeństwa. Obszary powinny być oznakowane odpowiednimi ostrzeżeniami.
Zakaz prac mogących uszkodzić materiały azbestowe przez osoby nieuprawione. Zabronione są czynności jak wiercenie, cięcie, szlifowanie czy rozbijanie.
Monitoring stanu powinien być prowadzony regularnie, szczególnie po silnych wiatrach, gradobiciu czy innych zdarzeniach mogących uszkodzić materiały.
Planowanie usunięcia powinno być przeprowadzone z wyprzedzeniem, uwzględniając czas na uzyskanie pozwoleń i wybór wykonawcy.
Uprawnienia do usuwania azbestu posiadają tylko firmy wpisane do rejestru działalności regulowanej prowadzonego przez marszałków województw.
Doświadczenie wykonawcy ma kluczowe znaczenie – warto sprawdzić referencje z poprzednich prac oraz liczbę lat działalności na rynku.
Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej firmy powinno pokrywać szkody związane z nieprawidłowym usunięciem azbestu. Minimalne sumy ubezpieczenia są określone przepisami.
Certyfikaty i atesty sprzętu używanego do usuwania azbestu oraz środków ochrony osobistej powinny być aktualne i odpowiadać normom.
Usuwanie materiałów azbestowych to złożony proces wymagający specjalistycznego sprzętu, odpowiednich procedur oraz wykwalifikowanej kadry.
Zgłoszenie prac do odpowiedniego organu nadzoru (najczęściej inspektor pracy) jest obowiązkowe i musi zostać dokonane minimum 14 dni przed rozpoczęciem robót.
Plan prac powinien zawierać szczegółowy opis metod usuwania, środków bezpieczeństwa, sposobów pakowania i transportu oraz miejsc utylizacji odpadów.
Oznakowanie terenu informuje o prowadzonych pracach i zagrożeniu związanym z azbestem. Dostęp osób postronnych musi być ograniczony.
Warunki meteorologiczne mają znaczenie dla bezpieczeństwa prac. Unikać należy dni wietrznych, deszczowych czy o bardzo wysokich temperaturach.
Nawilżanie powierzchni przed demontażem jest podstawowym zabiegiem ograniczającym emisję włókien azbestowych do powietrza. Używa się specjalnych środków zwilżających.
Techniki demontażu powinny minimalizować łamanie i kruszenię materiałów. Preferuje się usuwanie całych płyt z zachowaniem ich integralności.
Narzędzia ręczne są zalecane zamiast mechanicznych, które mogą zwiększać emisję włókien. Zabronione jest użycie szlifierek, pił czy innych narzędzi tnących.
Segregacja na miejscu pozwala na oddzielenie materiałów azbestowych od innych odpadów budowlanych już w trakcie demontażu.
Opakowania szczelne z folii polietylenowej o odpowiedniej grubości są wymagane dla bezpiecznego transportu materiałów azbestowych.
Znakowanie opakowań musi zawierać informacje o zawartości azbestu oraz symbole ostrzegawcze zgodne z przepisami o transporcie materiałów niebezpiecznych.
Dokumentacja transportu obejmuje karty przekazania odpadów oraz inne dokumenty wymagane przepisami o gospodarce odpadami.
Pojazdy transportowe muszą być odpowiednio przystosowane i zaplombowane, aby zapobiec rozpraszaniu materiałów podczas transportu.
Właściciele budynków zawierających azbest mają określone obowiązki prawne wynikające z przepisów o ochronie środowiska oraz bezpieczeństwa i higieny pracy.
Inwentaryzacja azbestu w budynku powinna zostać przeprowadzona przez osobę posiadającą odpowiednie kwalifikacje. Dotyczy to wszystkich właścicieli nieruchomości.
Zgłoszenie do urzędu o posiadaniu wyrobów zawierających azbest jest obowiązkowe. Termin zgłoszenia mija w różnych województwach – należy sprawdzić lokalne przepisy.
Aktualizacja danych o stanie materiałów azbestowych powinna być przeprowadzana regularnie, szczególnie po stwierdzeniu uszkodzeń.
Program usuwania azbestu dla większych ilości materiałów może być wymagany przez urząd marszałkowski wraz z harmonogramem realizacji.
Zapewnienie bezpieczeństwa osobom przebywającym w budynku lub w jego pobliżu jest podstawowym obowiązkiem właściciela.
Kontrola stanu technicznego materiałów azbestowych powinna być przeprowadzana regularnie, najlepiej przez osoby przeszkolone.
Działania naprawcze w przypadku stwierdzenia uszkodzeń muszą być podjęte niezwłocznie, zgodnie z procedurami bezpieczeństwa.
Informowanie najemców czy użytkowników budynku o obecności azbestu oraz zasadach bezpiecznego postępowania.
Grzywny administracyjne za brak zgłoszenia azbestu mogą wynosić od 500 do 5000 złotych w zależności od województwa.
Kary za nieprawidłowe usuwanie azbestu przez osoby nieuprawnione mogą sięgać kilkudziesięciu tysięcy złotych plus koszty profesjonalnego oczyszczenia terenu.
Odpowiedzialność karna może być pociągnięta w przypadku stworzenia zagrożenia dla życia lub zdrowia ludzi poprzez nieprawidłowe postępowanie z azbestem.
Obowiązek naprawienia szkody obejmuje koszty oczyszczenia środowiska oraz ewentualne odszkodowania dla osób narażonych na azbest.
Koszt profesjonalnego usunięcia azbestu zależy od wielu czynników: ilości materiału, stopnia skomplikowania prac, lokalizacji oraz aktualnych cen na rynku.
Ilość materiału jest podstawowym czynnikiem cenotwórczym. Ceny podawane są zazwyczaj za tonę lub metr kwadratowy usuwanego materiału.
Dostępność miejsca pracy wpływa na koszty – prace na wysokości, w ciasnych pomieszczeniach czy trudno dostępnych miejscach są droższe.
Stan materiału ma znaczenie – mocno uszkodzone materiały wymagają szczególnej ostrożności i mogą zwiększać koszty nawet o 50%.
Odległość od składowiska wpływa na koszty transportu i utylizacji, które mogą stanowić znaczną część całkowitych kosztów.
Demontaż i pakowanie materiałów azbestowych kosztuje zazwyczaj 150-400 złotych za tonę, w zależności od skomplikowania prac.
Transport i utylizacja to koszt 200-600 złotych za tonę. Ceny różnią się znacznie między województwami ze względu na różną dostępność składowisk.
Dekontaminacja terenu po zakończeniu prac może kosztować dodatkowo 50-200 złotych za metr kwadratowy w zależności od stopnia zanieczyszczenia.
Badania kontrolne powietrza po zakończeniu prac to koszt około 500-1500 złotych, ale są one niezbędne dla potwierdzenia bezpieczeństwa.
Programy samorządowe w wielu gminach oferują dotacje do usuwania azbestu. Wysokość dofinansowania wynosi zazwyczaj 50-80% kosztów kwalifikowanych.
Programy wojewódzkie mogą oferować dodatkowe wsparcie, szczególnie dla gospodarstw domowych o niższych dochodach.
Warunki dofinansowania zazwyczaj wymagają użycia certyfikowanego wykonawcy oraz właściwej utylizacji odpadów zgodnie z przepisami.
Terminy składania wniosków są określane corocznie przez samorządy – warto śledzić informacje na stronach urzędów gmin.
Po usunięciu materiałów azbestowych konieczne jest zastąpienie ich nowoczesnymi, bezpiecznymi materiałami o podobnych właściwościach użytkowych.
Blachy trapezowe z powłokami antykorozyjnymi to popularna alternatywa dla pokryć azbestowo-cementowych. Są lekkie, trwałe i dostępne w różnych kolorach.
Płyty bitumiczne oferują dobrą izolacyjność i są łatwe w montażu. Nadają się szczególnie do dachów o niewielkich spadkach.
Dachówki ceramiczne lub betonowe zapewniają najwyższą trwałość, ale wymagają wzmocnienia konstrukcji ze względu na większą masę.
Membrany dachowe z tworzyw sztucznych są odpowiednie dla dachów płaskich i o małych spadkach, oferując doskonałą szczelność.
Tynki zewnętrzne na systemach ociepleniowych to najbardziej ekonomiczne rozwiązanie zastępcze dla elewacji z płyt azbestowo-cementowych.
Siding winylowy jest lekki, trwały i dostępny w wielu kolorach i fakturach imitujących naturalne materiały.
Okładziny z kompozytów wood-plastic oferują wygląd drewna przy większej odporności na warunki atmosferyczne.
Panele wentylowane z różnych materiałów zapewniają nowoczesny wygląd i doskonałe właściwości termoizolacyjne.
Parapety z kamienia naturalnego lub kompozytów kamiennych są trwałe i estetyczne, choć droższe od azbestowo-cementowych.
Parapety z tworzyw sztucznych oferują dobre właściwości izolacyjne i są odporne na wilgoć przy niższej cenie.
Płyty balkonowe z betonu lub kompozytów zapewniają bezpieczeństwo użytkowania przy zachowaniu funkcjonalności.
Osoby, które mogły być narażone na azbest powinny poddawać się regularnym badaniom kontrolnym oraz poinformować o tym fakcie swojego lekarza.
Zdjęcia rentgenowskie klatki piersiowej powinny być wykonywane co 1-2 lata u osób z historią narażenia na azbest. Pozwalają na wczesne wykrycie zmian w płucach.
Tomografia komputerowa jest bardziej czuła niż RTG w wykrywaniu wczesnych zmian azbestowych w płucach i powinna być rozważana u osób wysokiego ryzyka.
Badania funkcji płuc (spirometria) mogą wykryć wczesne zmiany w wydolności oddechowej przed pojawieniem się objawów klinicznych.
Markery nowotworowe jak mezotelina czy osteopontyna mogą być podwyższone u osób z chorobami azbestowozależnymi.
Centralna Ewidencja Narażenia na Azbest prowadzona przez Instytut Medycyny Pracy umożliwia rejestrację osób narażonych zawodowo na azbest.
Korzyści z rejestracji obejmują dostęp do specjalistycznych badań profilaktycznych oraz uprzywilejowane leczenie w przypadku rozwoju choroby.
Procedura zgłoszenia wymaga udokumentowania narażenia zawodowego, ale możliwe jest także zgłoszenie narażenia środowiskowego.
Rzucenie palenia jest szczególnie ważne dla osób narażonych na azbest, ponieważ tytoń i azbest działają synergistycznie zwiększając ryzyko raka płuca.
Unikanie dalszego narażenia na czynniki drażniące płuca jak pyły, opary chemiczne czy zanieczyszczenie powietrza.
Aktywność fizyczna dostosowana do wydolności oddechowej może pomóc w utrzymaniu dobrej kondycji płuc.
Dieta bogata w antyoksydanty może wspierać naturalną ochronę organizmu przed uszkodzeniami komórkowymi.
Postępowanie z azbestem jest szczegółowo uregulowane przepisami prawa, których nieprzestrzeganie może skutkować poważnymi konsekwencjami prawnymi i finansowymi.
Ustawa o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest reguluje wszystkie aspekty związane z tym materiałem od inwentaryzacji przez usuwanie po utylizację.
Rozporządzenia wykonawcze szczegółowo określają procedury, wymagania techniczne oraz kwalifikacje osób uprawnionych do pracy z azbestem.
Przepisy bhp określają środki ochrony zdrowia pracowników oraz procedury bezpiecznego wykonywania prac z materiałami azbestowymi.
Przepisy o odpadach regulują klasyfikację, transport i utylizację odpadów zawierających azbest jako odpadów niebezpiecznych.
Zgłoszenie posiadania azbestu do właściwego organu musi zawierać szczegółowe dane o lokalizacji, rodzaju i ilości materiałów azbestowych.
Pozwolenia na usuwanie są wymagane dla większych ilości azbestu lub prac w miejscach szczególnie wrażliwych jak szkoły czy szpitale.
Kontrole urzędowe mogą być przeprowadzane zarówno przed jak i po wykonaniu prac w celu sprawdzenia zgodności z przepisami.
Dokumentacja prac musi być zachowana przez określony czas i może być przedmiotem kontroli przez organy nadzorujące.
Świadomość zagrożeń związanych z azbestem oraz znajomość właściwych procedur postępowania to podstawa bezpieczeństwa właścicieli starszych nieruchomości. Nie należy lekceważyć tego problemu – wczesna identyfikacja i profesjonalne usunięcie materiałów azbestowych to inwestycja w zdrowie oraz bezpieczeństwo mieszkańców. Pamiętaj, że oszczędzanie na profesjonalnym usuwaniu azbestu może kosztować znacznie więcej w przyszłości, zarówno pod względem zdrowotnym jak i finansowym. Zawsze warto skonsultować się ze specjalistami i skorzystać z dostępnych programów dofinansowania, które mogą znacznie obniżyć koszty bezpiecznego usunięcia tego niebezpiecznego materiału.